و مدارسى كه همين سياح در شيراز « 1 » و مدرسهء زيبا و مهمى كه در نيشابور ديده و آن را از مدارس خراسان و عراقين و دمشق بمراتب بهتر دانسته بود و در آن عده‌يى از طلاب بفراگرفتن علم قرائت و فقه مشغول بودند « 2 » و اين امر نشان مىدهد نيشابور كه در حملهء سپاهيان مغول به وضع وحشت‌انگيزى ويران شده بود در اواخر دورهء ايلخانان بآبادانى گراييده بود . باز ابن بطوطه از دو مدرسهء ديگر در خوارزم خبر مىدهد « 3 » و از مدرسه‌يى ديگر پهلوى مشهد امام هشتم نام مىبرد « 4 » . از مدارسى كه يقينا در دورهء تسلط مغولان ايجاد شده يكى مدرسه‌ييست كه سيورقوقتينى ( م 640 ) مادر مونكاقاآن « يك هزار بالش نقره بداد تا در بخارا مدرسه‌يى سازند و شيخ الاسلام سيف الدين باخرزى قدّس اللّه روحه العزيز مدبّر و متولّى آن كار خير باشد ، و فرمود تا ديهها خريدند و بر آن وقف كردند و مدرّسان و طالب علمان را بنشاندند « 5 » » . غازان خان كه از ابنيه و آثار خير او بعد از قبول اسلام پيش ازين سخن گفته‌ايم ، در شام تبريز كه بعدها موسوم به شام غازان يا شنب غازان شد ، مقبرهء عظيمى براى خود ساخت و املاكى در ايران و عراق بر آن وقف كرد و توليت آن را برشيد الدين فضل اللّه و سعد الدين ساوجى وزيران خود داد و بر گرد اين بقعه بناهاى وسيعى داراى قسمتهاى مختلف برپا كرد كه از آن جمله است دار الكتب با خازن و فرّاش و خانگاه و بيت القانون و رصدخانه كه در آن مدرّس درس علوم حكمى مىگفت و معيد و طالبان علم و فرّاش و خادم داشت ؛ و مدرسه‌يى براى شافعيان و مدرسه‌يى ديگر براى حنفيان

--> ( 1 ) - رحلهء ابن بطوطه ج 1 ص 129 و 134 ( 2 ) - ايضا ج 1 ص 252 ( 3 ) - رحله ج 1 ص 232 و 333 ( 4 ) - ايضا ص 251 ( 5 ) - جامع التواريخ رشيدى ج 1 ، تهران 1338 ص 581